بلخ

شهر بَلخ یا شهر باختر (یونانی باستان: باکترا Βάκτρα؛ لاتین: باکترا Bactra)، از قدیمی ترین شهرهای افغانستان که امروزه شهرکی به فاصله ۲۰ کیلومتری مزار شریف مرکز ولایت بلخ است.

نوشتار وابسته: باختر

می‌گویند که بنیادگذار بلخ جمشید (یَما) بوده‌است. در زمانهای پیش از اسلام بلخ مرکز و آغازگر زبان اوستایی و دین زرتشتی بود و در دوره‌های فرمانروایی موریای هند و کوشانیان از مراکز دین بودائی و محل معبد معروف «نو بهار» بود.

اولین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه‍. ق.) بسرکردگی احنف‌ بن قیس بود. در سال ۴۳ ه‍. ق. دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبة بن مسلم (متوفی بسال ۹۶ ه‍. ق.) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بود.

در سال ۱۱۸ ه‍. ق. اسدبن عبدالله قسری پایتخت خراسان را از مرو به بلخ منتقل کرد و این شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه‍. ق. این شهر بتصرف یعقوب لیث صفاری درآمد. درسال ۲۸۷ ه‍. ق. عمرو لیث صفاریاسماعیل سامانی شد و بقتل رسید و بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه‍. ق. سلجوقیان تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه‍. ق. بدست ترکان غز ویران شد. در سال ۶۱۷ ه‍. ق. با وجود اینکه بلخ تسلیم چنگیز مغول شد، مغولان آن را ویران کردند و مردمش را قتل عام نمودند. در دورهٔ تیموریان (۷۷۱ – ۹۱۱ ه‍. ق.) تا اندازه‌ای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست‌ کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. در اواسط قرن هیجدهم میلادی بلخ بتصرف افغان‌ها درآمد و از سال ۱۸۴۱ م. در تصرف آنها مانده‌است. خرابه‌های بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کرده‌است. نزدیک بلخ مغلوب

در منابع تاریخی به خاطر موقعیت فرهنگی و تمدنی بلخ از آن به نامهای مختلف یاد شده‌است. مثلاً بلخ گزین، بلخ الحسنا، ام البلاد، ام القرا، بلخ بامی، قبه الاسلام، دارالفقاهه، دارالاجتهاد... .

فضائل بلخ

ابوذر غفاری از رسول خدا(ص) نقل می کند که دو شهر را جبرئیل(ع) بر پر مبارک خویش حمل می کند تا آنها را به بیت المقدّس برساند. از آن دو شهر یکی در مشرق و دیگری در مغرب است.امّا آنکه در مغرب است شهر طرابلس و آنکه در مشرق است شهر بلخ است. (فضائل بلخ ص۱۳)

مردی به خدمت حضرت علی(ع) رسید. حضرت پرسید از کجا می آیی؟ گفت: از خراسان. گفت از کدام شهر؟ گفت: از شهر بلخ. حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمود: خوش و خرّم باد آب و گیاه آن شهر که به علم و علما چنان آکنده‌است که انار به دانه های آن. (فضائل بلخ ص۱۴)

صاحب فضائل بلخ می نویسد: سیّد عالم(ع) می فرماید که ابراهیم خلیل- صلوات الله علیه- با فرشته ای که با او بود و آن فرشته موکّل زمین بود صلصائیل یا به بعضی روایات صرصربائیل نام داشت بر شهر بلخ می گذشت، به موضعی رسید که آن را (اسپریس) می خوانند و میدان آن شهر است. گفت: این چه جایی است؟ فرشته گفت: یا خلیل الله! فرود آی که این بقعه ای مبارک است و در وی پیغامبری مدفون است. ابراهیم(ع) از بر آن فرشته فرود آمد در وقت نماز بامداد، و دو رکعت نماز بگذارد. چون سلام نماز گفت، به سوی بلخ التفات نمود به دعا مشغول شد وچنین گفت: بار خدایا! جویهای این شهر را پر آب دار! وبر فقها و علمای این شهر برکت کن! روا بود که امیر المؤمنین علی(ع) از این معنی گفته باشد که علم و علمای بلخ هر آینه به این درجه برسد و چنان بود که امیرالمؤمنین بیان کرد. (فضائل بلخ ص۲۳)

واعظ بلخی می نویسد: به اسانید منقول است از عبدالله عمر که مهتر عالم(ص) فرمود که: در زمین خراسان در شهر بلخ تلی است که آن را تل وشتاسب خوانند و بر آن روضه پیغامبری است که در روز محشر از این امّت با وی هفتاد هزار شهید جمع شوند. و همچنین مسند است از انس بن مالک از حضرت رسالت(ص) که در خراسان شهری است که نام وی بلخ است و این شهر چهار دروازه دارد و بر حوالی این شهر انهار روان است و درختان بی شمار و بر هر دروازه آن هفتاد هزار فرشته‌است که این شهر را محافظت می کنند تا روز قیامت. و از رسول(ص) مروی است که بر تل گشتاسپ ایّوب صابر(ع) آسوده‌است و به هر دروازه هفتاد هزار فرشته‌است که استغفار و تکبیر و تحمید و تهلیل می گویند و ثواب آن را به اهل بلخ می بخشند. (فضائل بلخ۲۴-۲۵)

ریاضی هروی می گوید: در امّ البلاد بلخ ۱۰۹۹ نفر از انبیاء و اولیاء از آن جمله حضرت شیث(ع) و حضرت ایّوب(ع) مدفون هستند. دیگر بارگاه منسوب به حضرت علی(ع) معروف به سخی شاه ولایت است. هفته ای نیست که اعجاز از آن ظهور نکند. (بحر الفوائد،ص۴۷) امیر ولی بلخی در کتاب بحرالاسرار می نویسد: حضرت ایّوب صابر از اهل بلخ و در میدان گشتاسپ دفن است حضرت هابیل و حضرت داود نیز در میدان بلخ دفن هستند. حضرت صالح در روستای کلته بر در مسجدی دفن شده و در جلوی آن مناری است. مزار عکاشةبن محصن الاسدی، صحابی رسول خدا(ص) در بیرون شهر بلخ قرار دارد.(سفر نامه ابن بطوطه،ص۳۸۸)

مشاهیر بلخ

بلخ همواره کانون علم و فرهنگ بوده، علماء و فضلای بزرگ را در دامان خویش پرورانیده است. در فهرست زیر نام‌های تعدادی از این بزرگان که در بلخ زاده شده یا زیسته‌اند آمده‌است:

• زرتشت
• جلال‌الدین محمد بلخی
• رابعه بلخی
• دقیقی بلخی